|
|
 |
| Genesis samlar prøvar av solvinden |
 |
I august 2001 blei ein svært spesiell romsonde skoten opp i Florida. Han skal samle prøvar av solvinden. Sidan partiklane i solvinden kjem rett frå sola sitt ytre lag, blir dette som å ta prøvar av sjølve sola.
|
|
| Romsonden Genesis liknar eit digert armbandsur og er 7,9 meter mellom ytterkantane av solcellepanela Foto: NASA. |
|
Sonden heiter Genesis, som er gresk for opphav eller tilverting. Prøvane som sonden tek, vil fortelje oss mykje om den opphavlege samansetjinga til sola og solsystemet og dermed kvar ”vi” kjem frå.
Den superraske, ekstremt tynne og uhyre varme solvinden består av atom som blir sparka ut frå sola med 1–2 millionar km/t.
Etter oppskytinga i august 2001 reiste romsonden ein og ein halv millionar kilometer ut i rommet for å finne solvind som ikkje er påverka av jorda. Genesis kom fram til parkeringsplassen sin i rommet i november.
Sonden opna då samlereiskapane sine, og han skal "sole" seg i nærare 3 år. I april 2004 vil romsonden avslutte oppsamlinga for å vende tilbake til jorda med den merkelege og dyrebare lasta. |
| |
|
I september 2004 kjem romsonden tilbake til jorda, og prøvane blir fanga i ein dramatisk helikopteroperasjon. Mens kapselen heng i fallskjermar, vil spesialtrena helikopterpilotar fange han i lufta.
Dette blir første gong sidan måneferdene at eit romfartøy returnerer prøvar frå verdsrommet, og aller første gong vi får prøvar frå noko bortanfor månen. Genesis blei skoten opp frå Cape Canaveral med ein Boeing Delta II-rakett.
Biletet over viser dei ulike delane av romsonden Genesis og Delta II-raketten som han blir skoten opp med. (Illustrasjon: Boeing)
Klikk på biletet for å sjå detaljane. |
| |
| Superrask vind |
|
| Foto: NASA. |
|
Under Apollo-ferdene til månen i 1969–1972 freista ein også å fange inn solvindpartiklar. Fangdukane blei brukte berre eit par dagar, og solvinden er her dessutan ”forureina” av jorda og månen, sjå biletet til høgre.
Solvinden blir skoten ut frå solatmosfæren og har ein fart på 1–2 millionar km/t når han passerer jorda. Gassen er ekstremt tynn etter jordiske mål. Sjølv i det aller beste vakuum skapt i eit jordisk laboratorium er det langt tettare gassar enn i solvinden.
Temperaturen på solvinden er fleire hundre tusen
gradar C, men verken Genesis eller andre romskip blir øydelagde av den grunn. Fordi gassen er så tynn, blir ikkje romskipa spesielt varme. Den direkte strålinga frå sola betyr mykje meir når det gjeld oppvarming. |
| |
|
Fordi gassen er så heit, er han ionisert – elektrona er sparka laus frå atoma, og dermed leier han magnetfelt. Kvar vinter ser vi nordbuarar verknader av solvinden og magnetfeltet til solvinden: Nordlys oppstår når partiklane blir styrte inn i jordatmosfæren av jorda sitt magnetfelt. |
| |
| Vitskapelege mål |
|
Her ser vi oppsamlingsboksen og oppsamlingsutstyret om bord på Genesis.
Foto: Jet Propulsion Laboratory |
|
– Genesis skal brukast til å bestemme solvinden si kjemiske samansetjing – mengdene av dei ulike typane oksygen, nitrogen og edelgassar. Dermed kan forskarane lettare tolke dei ulike konsentrasjonane dei finn av desse stoffa i meteorittar, kometar, måneprøvar og atmosfærane til planetane.
– For aller første gong skal den kjemiske samansetjinga til ei stjerne målast direkte. Til no er den kjemiske samansetjinga av sola og andre stjerner berre kjende frå såkalla spektroskopi, det vil seie at ein studerer lyset i veldig fin detalj for å måle spora dei ulike grunnstoffa lèt etter seg.
Desse resultata vil ha vidtrekkande verdi for kunnskapen vår om sola, korleis solsystemet er blitt til, om andre stjerner og korleis dei er blitt til, og om deira utvikling og død. Sjølv den måten vi forstår utviklinga til galaksar og heile universet på, kan bli påverka. |
| |
|
Innsamlingsutstyr om bord på Genesis.
Foto: NASA Johnson Space Center. |
|
– Dei oppsamla solprøvane vil bli ein ressurs for forsking utover i det 21. hundreåret. Dei gjer det truleg unødvendig å hente fleire prøvar av solvinden i framtida.
Til saman 10–20 mikrogram (0,000010–0,000020 gram) ventar ein blir samla opp og returnert til jorda.
Biletet til høgre viser nærbilete av apparatet som konsentrerer partiklane i den ufatteleg tynne solvinden. Apparatet blei laga av Los Alamos National Laboratory. Innsamlingsutstyret blir lagra over konsentratoren inntil boksen blir opna i rommet. Dei blir då flytta til kvar si side og synleggjer konsentratoren vi ser på dette biletet. Eit anna samleapparat dekt av gullfolie er montert på varmeskjoldet bak konsentratoren.
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
| |
|
